Türkçede birincil ve ikincil uzun ünlüler nelerdir?

Türkçe dilinde ünlülerin uzunlukları, sesin değişimi ve kelime yapısı açısından önemli bir yere sahiptir. Bu uzun ünlüler, kökenine ve oluşum şekline bağlı olarak iki gruba ayrılır: birincil ve ikincil uzun ünlüler. Birincil uzun ünlüler, dilin tarihi evrelerinde kök kelimelerde doğal olarak var olanlardır, ikincil uzun ünlüler ise zamanla meydana gelen ses olayları sonucu oluşur. Türkçede bu uzun ünlülerin belirli kurallara göre ortaya çıkışı, dilin zenginliğini ve dinamik yapısını gözler önüne serer.

Türkçede uzun ünlüler, oluşum süreçlerine göre birincil (asli) ve ikincil olmak üzere iki ana gruba ayrılırlar .

1. Birincil (Asli) Uzun Ünlüler

Ana Türkçede kelime kökünde en baştan beri var olduğu kabul edilen uzunluklardır.

• Tanım: Dilin en eski evrelerinden itibaren var olan, ses olaylarına bağlı kalmaksızın kendiliğinden uzun olan ünlülerdir.
• Durumu: Standart Türkiye Türkçesinde (yazı dilinde) bu uzunluklar büyük oranda kaybolmuştur ve kelimeler genellikle kısa ünlüyle söylenir. Ancak Türkmen, Yakut ve Halaç gibi lehçelerde bu uzunluklar korunmaktadır.
• İzleri: Türkiye Türkçesinde bazı kelimelerin sonundaki "p, t, ç, k" seslerinin ünlüyle başlayan ek aldığında yumuşaması (örneğin: at > adı , ot > odu ) bu asli uzunlukların bir kalıntısı olarak kabul edilir.

2. İkincil Uzun Ünlüler

Kelime içinde sonradan meydana gelen ses olayları sonucunda oluşan uzunluklardır. Türkiye Türkçesinde en sık rastlanan uzun ünlü türüdür.

• Ünsüz Düşmesi: Genellikle "ğ, y, v, h" gibi sızıcı ünsüzlerin eriyerek düşmesi ve yanındaki ünlünün uzamasına neden olmasıyla oluşur. Örnekler: dağ > da: , ağız > āız , çiğ > çī .
• Örnekler: dağ > da: , ağız > āız , çiğ > çī .
• Hece Birleşmesi (Büzülme): İki hecenin birleşmesi sırasında ünlünün uzamasıdır. Örnek: ne asıl > nasıl , pek iyi > peki .
• Örnek: ne asıl > nasıl , pek iyi > peki .
• Alıntı Kelimeler: Arapça ve Farsça gibi dillerden geçen kelimelerdeki uzun ünlüler de Türkçenin ses sistemi açısından "ikincil" kabul edilir. Örnek: hayat , şair , numune .
• Örnek: hayat , şair , numune .

• Örnekler: dağ > da: , ağız > āız , çiğ > çī .

• Örnek: ne asıl > nasıl , pek iyi > peki .

• Örnek: hayat , şair , numune .

Kısa bir özet tablo: